Hoe kun je gezondheidsverschillen verkleinen via de fysieke leefomgeving? Die vraag stond centraal tijdens het webinar van GezondIn en Platform31 op 18 juni. De aanleiding was de lancering van het vernieuwde inspiratie- en werkboek Naar een aanpak voor gezondheidsverschillen in de leefomgeving. Tijdens het webinar deelden experts inzichten uit onderzoek, praktische werkvormen en een inspirerende praktijkcasus van de gemeente Raalte.

Gezondheidsverschillen ontstaan niet vanzelf

Waar je woont, leeft en opgroeit heeft grote invloed op je gezondheid. Mensen met een lager inkomen leven gemiddeld korter en ervaren meer jaren in minder goede gezondheid. De leefomgeving speelt daarbij een belangrijke rol.

“De zieke leefomgeving speelt een belangrijke rol in het ontstaan van gezondheidsverschillen,” vertelde Tom Moons van Pharos. Factoren zoals de kwaliteit van woningen, de aanwezigheid van groen, verkeersveiligheid, voorzieningen, luchtkwaliteit en sociale veiligheid beïnvloeden de kansen die mensen hebben om gezond te leven.

Volgens Tom werken deze factoren niet alleen direct door op de gezondheid, maar ook indirect via gezond gedrag en chronische stress. Een omgeving waarin bewegen lastig is, gezonde voeding minder beschikbaar is of waarin mensen langdurig stress ervaren, kan gezondheidsverschillen verder vergroten.

Domeinoverstijgend samenwerken is essentieel

Een belangrijke boodschap uit het webinar was dat gezondheidsverschillen niet vanuit één beleidsdomein kunnen worden aangepakt. Succesvolle aanpakken vragen om samenwerking tussen het sociale en fysieke domein én met partners buiten de gemeente.

Tom benadrukte dat gemeenten verschillende beleidsvelden met elkaar moeten verbinden en gezamenlijk moeten werken aan dezelfde doelen. Daarbij is het belangrijk om elkaars belangen, opgaven en mogelijkheden te kennen.

Ook differentiatie is volgens hem cruciaal. Niet iedere wijk vraagt om dezelfde aanpak of dezelfde investering. Juist door te investeren waar de behoefte het grootst is, kunnen gemeenten gezondheidsverschillen verkleinen.

Nieuw werkboek biedt kennis én praktische handvatten

Tijdens het webinar presenteerde Jontsje Fennema van Platform31 het vernieuwde inspiratie- en werkboek Naar een aanpak voor gezondheidsverschillen in de leefomgeving.

Het werkboek bouwt voort op een eerdere versie uit 2020 en bevat actuele kennis, praktijkvoorbeelden en concrete werkvormen voor professionals. De publicatie is ontwikkeld samen met gemeenten, GGD’en, experts en andere partners uit het werkveld.

Een rode draad door het werkboek is het samenwerken met inwoners. Volgens Fennema zijn inwoners geen doelgroep die alleen wordt geraadpleegd, maar partners in het ontwikkelen en uitvoeren van oplossingen.

Daarnaast biedt het werkboek:

• achtergrondinformatie over de relatie tussen leefomgeving en gezondheid;
• strategieën om gezondheid een plek te geven binnen ruimtelijke opgaven;
• praktijkvoorbeelden uit verschillende gemeenten;
• werkvormen voor domeinoverstijgende samenwerking;
• methoden om inwoners betekenisvol te betrekken.

Volgens Fennema zijn gemeenten daarbij de verbindende schakel. Zij hebben invloed op veel factoren die gezondheid raken en kunnen verschillende partijen samenbrengen rondom een gezamenlijke ambitie.

Leren van praktijkvoorbeelden

Het werkboek bevat praktijkvoorbeelden uit onder meer Eindhoven, Oss, Roosendaal, Utrecht, Leeuwarden en Rheden.

Een voorbeeld dat tijdens het webinar werd toegelicht is een praktijklab in Utrecht rond gezonde hoogbouw. Daar onderzochten gemeente, ontwikkelaars en andere partners hoe nieuwe woongebieden niet alleen duurzaam, maar ook sociaal en mentaal gezond kunnen worden ingericht.

Dat leidde onder andere tot plannen voor gedeelde ontmoetingsplekken, bewonerscommissies en gezamenlijke daktuinen. Zo wordt vanaf het begin gewerkt aan sociale verbinding en gemeenschapsvorming.

Gemeente Raalte: data als startpunt voor een integrale aanpak

Een belangrijk onderdeel van het webinar was de praktijkcasus van de gemeente Raalte.

De gemeente wilde beter inzicht krijgen in de verschillen tussen wijken en dorpen. Zowel het sociale als fysieke domein beschikte over veel informatie, maar deze gegevens waren nog niet samengebracht.

Daarom ontwikkelde Raalte een integrale scan waarin indicatoren uit beide domeinen worden gecombineerd. Thema’s zoals gezondheid, meedoen, groen, verkeer en vastgoed worden per wijk en dorp in beeld gebracht.

“Eigenlijk wilden we gewoon een objectief beeld krijgen van hoe onze wijken en dorpen ervoor staan”, vertelde beleidsadviseur Maud Weenink.

De scan maakt zichtbaar waar de grootste opgaven liggen en helpt de gemeente keuzes te maken in de inzet van mensen en middelen.

Verschillende aanpakken voor verschillende gebieden

Op basis van de analyse werkt Raalte met drie typen aanpakken:

1. Een hoofdaanpak voor alle wijken en dorpen.
2. Een fysieke of sociale aanpak voor gebieden waar specifieke problemen spelen.
3. Een integrale wijkaanpak voor de wijk waar sociale en fysieke opgaven samenkomen.

Daarmee kiest de gemeente bewust voor maatwerk. Niet iedere wijk krijgt dezelfde aandacht of investering.

Ook worden inwonersinitiatieven gestimuleerd in wijken waar bewoners veel zelf kunnen organiseren, zodat meer capaciteit beschikbaar komt voor gebieden waar de uitdagingen groter zijn.

Samenwerken met inwoners vraagt meer dan participatie

Een terugkerend thema tijdens het webinar was het belang van betekenisvolle samenwerking met inwoners.

Dat gaat verder dan het uitvoeren van een enquête of het organiseren van een inspraakavond. Zowel de sprekers van Pharos en Platform31 als de gemeente Raalte benadrukten dat inwoners actief betrokken moeten worden bij het ontwikkelen én uitvoeren van plannen.

Raalte kiest bijvoorbeeld bewust voor laagdrempelige vormen van contact. In plaats van incidentele bewonersbijeenkomsten wil de gemeente vaker aanwezig zijn in de wijk, onder meer via vaste inloopmomenten en door actief contact te zoeken met bewoners.

Een kansrijk moment

Volgens de sprekers is dit een belangrijk moment om gezondheid nadrukkelijk mee te nemen in ruimtelijke ontwikkelingen. Nederland staat voor grote opgaven op het gebied van woningbouw, klimaatadaptatie, mobiliteit en leefbaarheid. Juist deze ontwikkelingen bieden kansen om gezondheidsverschillen te verkleinen en te investeren in een toekomstbestendige leefomgeving.

De boodschap van het webinar was daarom helder: gezondheidsverschillen aanpakken vraagt om samenwerking, keuzes durven maken en inwoners actief betrekken. Met het nieuwe inspiratie- en werkboek hebben gemeenten daarvoor nu extra kennis, voorbeelden en praktische hulpmiddelen in handen.